valkenburg

//letter grootte //letter type //achtergrondkleur menu //kleur menu //kleur letters //target van de link //aantal aanwezige links ( moet gelijk zijn aan het nr aantal van de onderstaande links ) // naam en url van de link (voor het # teken de naam, achter het # teken de url ) //kan ook een pagina zijn // voor meer links gewoon een parameter kopieren, en nummer aanpassen van "anzahl" e="here" id="obj_291" name="obj_291">

Valkenburg

Tekst: Leon Mijderwijk

1e burcht

Ene Gosewijn de Eerste van Heinsberg bouwt omstreeks het jaar 1115 op de Heunsberg nabij de Geul een kasteel. Deze fortificatie bestaat dan uit een enorme woontoren met een afmeting van 12 bij 18 meter. Deze toren was gebouwd van vuursteen en andere harde natuursteen soorten. Al in 1122 werd deze toren alweer vernietigd door een leger van de Duitse keizer (Hendrik V van het Heilige Roomse Rijk) die een conflict met Gosewijn had.

2e burcht

Op de plek van de verwoeste toren werd door Gosewijn II (die zich ook heer van Valkenburg begon te noemen) een nieuw kasteel gebouwd. Deze burcht had de vorm van een zware zestienhoekige toren van mergelsteen. De doorsnede van dit gebouw was 15 meter en de muren waren 2 meter dik. De burcht werd weer omringd met een muur van palissaden. Aan de voet van de burcht ontwikkelt zich een stadje, dat ook de naam 'Valkenburg' zal krijgen. Ook Gosewijn II kwam enkele keren in conflict met de Duitse keizer, wat in 1141 resulteerde in de verwoesting van het kasteel en het stadje.

3e en huidige burcht

In 1170 overleed Gosewijn II en zijn bezittingen gingen over naar Gosewijn III. Deze had een goede verstandhouding met de toenmalige keizer Frederik Barbarossa en verbleef vaak met hem in Italië. Gosewijn III ontving uiteindelijk de titel van graaf uit handen van de keizer. Het kasteel maakt in deze periode een grote ontwikkeling door. Omstreeks 1200 werd er een tienhoekige toren gebouwd ter vervanging van de veel grotere zestien hoekige toren. De wal van palissaden werd vervangen door een stenen schildmuur en er verschenen tal van andere bijgebouwen op het kasteelterrein. Omstreeks 1250 staat er een complex waar de huidige putkamer, een deel van de huidige kapel en een voorloper van de huidige ridderzaal deel van uitmaken. Gedurende de loop van de 14e eeuw werd het kasteelterrein groter gemaakt door middel van het storten van puin en breidde het complex zich sterk uit. De tienhoekige toren verdween en werd niet meer door een nieuwe donjon vervangen. Hiervoor in de plaats kwam een groot gebouw met twee vleugels omringd door een ruime schildmuur voorzien van twee zware, ronde verdedigingstorens. Buiten de hoofdpoort van het kasteel lag de 'Dwingel'; een spiraalgewijs om de burcht lopende muur die de toegang tot de burcht controleerde.

Definitieve verwoesting

Gedurende het verloop van de Middeleeuwen wordt het kasteel enkele keren belegerd, maar nooit veroverd. In de Tachtigjarige oorlog wisselde het kasteel enkele keren van bezetter, maar de staatse troepen weten de burcht in 1644 definitief in handen te krijgen. In 1672 weten Franse troepen het kasteel kortstondig te veroveren, maar zij worden alweer snel verdreven. Onmiddellijk daarna besluit stadhouder Willem III de burcht op te blazen omdat het hem waarschijnlijk niet weer zou lukken om de burcht weer te veroveren. Dit zou de burcht voor Fransen tot een belangrijk bruggenhoofd kunnen dienen. Hierna is de ruïne nooit meer opgebouwd. Bij de brand van 1773 heeft men vele rotsblokken van de kasteel-ruïne gebruikt om Valkenburg weer op te bouwen.

Strijd om kasteel Valkenburg tijdens de Opstand.

Geschreven door Leon Mijderwijk

Het kasteel in Valkenburg is de enige hoogteburcht in Nederland. Nu, al is het slechts een ruïne die rest, torent het fier boven de andere bebouwing uit. Het is een van de historische juwelen die het toeristenstadje verheffen tot meer dan een plaats van louter goedkoop vermaak. De kastelen Den Halder en het Genhoes (Oud-Valkenburg) en de Kluis (een heuse kluizenaarswoning) zijn andere voorbeelden van de monumenten die Valkenburg bergt. Zij zijn symbolen van de rijke historie van het Land van Valkenburg. Een stad die nu in de periferie van Nederland ligt, maar in vroegere eeuwen in het middelpunt lag van de belangstelling van vele landheren die hun macht wilden uitbreiden. Het bezit van het kasteel van Valkenburg is daarom vaak inzet van strijd geweest. In dit artikel wil ik belichten dat in de Nieuwe Tijd het kasteel zijn aantrekkelijkheid als strategisch punt nog niet had verloren. Daarbij zal ik kort ingaan op de middeleeuwse geschiedenis van het kasteel en tevens op de verdere ontwikkelingen van het kasteel na de verwoesting in 1672.

In het begin van de twaalfde eeuw wordt op de Heunsberg een woontoren gebouwd. Dit is het eigendom van de heer van Valkenburg. Reeds in dezelfde eeuw wordt deze donjon verwoest en weer opgebouwd. De toon is gezet; verwoesting en opbouw zullen zich nog meerdere malen herhalen. In de middeleeuwen wordt de burcht verscheidene keren belegerd. Tijdens de Limburgse Successieoorlog (1283-1288) doet hertog Jan I van Brabant een poging om in Valkenburg zijn vijanden een troef uit handen te nemen. Tot een beleg komt het dan echter niet. In 1465 proberen de Luikenaren, die in opstand waren gekomen tegen hun prins-bisschop, het kasteel in te nemen. De vestingswerken waren in de maanden voorafgaand aan de strijd hersteld en waar nodig versterkt. De aanval wordt afgeslagen.

Vanaf 1365, dertien jaar na de dood van Jan I de laatste heer van Valkenburg, valt de burcht in handen van de Brabantse hertog. De hertogen stellen kasteleins aan als hun plaatsvervangers. In het begin van de veertiende eeuw wordt de burcht aanzienlijk uitgebreid. Haaks op de noordoostvleugel (waar de ridderzaal ligt) wordt een nieuwe vleugel gebouwd in gotische stijl. Tevens wordt een nieuwe ringmuur aangelegd, waarlangs aan oostelijke zijde een dwingelweg komt. Dirk van Pallant (kastelein 1453-1467), onder wiens leiding het beleg van de Luikenaren wordt doorstaan, laat een molen, bakkerij en brouwhuis bouwen. De verdedigers kunnen voortaan zichzelf voorzien van de eerste levensbehoeften in tijden van nood. De autarkie maakt de burcht echter niet onneembaar. Al in de eerste jaren van de Opstand in de Nederlanden blijkt dat.

In 1568 trekt Willem van Oranje (1533-1584) naar de Limburgse gebieden en probeert strategisch gelegen steden in te nemen. Maastricht bleef buiten zijn bereik, "s Hertogenrade (Herzogenrath, Duitsland) en Valkenburg worden wel ingenomen. Het succes duurt niet lang. De Spaanse landvoogd hertog Alvarez de Toledo (Alva, 1507-1582) weet spoedig de troepen van Oranje te verdrijven. Tijdens de veldtocht van 1574 valt kasteel Valkenburg weer in Nassause handen. Het doel van Hendrik en Lodewijk van Nassau, broers van Willem, is het ontzetten van Leiden. De zegetocht houdt echter niet aan. Zonder resultaat trekken zij met hun legers op naar Maastricht. Op 14 april 1574 volgt de tragische slag op de Mokerheide tegen het Spaanse leger van d"Avila. De beide broers sneuvelen. Het zal nog tot 3 oktober duren eer Leiden werkelijk ontzet wordt. Het verlies van zijn broers is een zware slag voor Willem van Oranje. Het zal mogelijk zijn vastberadenheid tot strijd verhoogd hebben. Keren we terug naar Valkenburg dan zien we dat de landvoogd hertog van Parma, Alessandro Farnese (1545-1592) in 1578 de burcht weer onder Spaanse vleugels brengt.

Verscheidene schermutselingen met het kasteel als inzet mogen niet baten. Het is stadhouder Frederik-Hendrik, eervol de Stedendwinger genoemd, die andermaal "s Hertogenrade en Valkenburg inneemt. Weer is het bezit van korte duur. In 1635 zijn de Spanjaarden weer heer en meester. Maastricht is sinds Frederik-Hendriks verovering nog in Staatse handen. De commandant van de stad, Stein Callenfels, slaagt er in 1644 in de drie hoofdsteden van de Landen van Overmaze (Daelhem, "s Hertogenrade en Valkenburg) te veroveren. In Valkenburg worden de stadsmuur en het kasteel na de verovering deels verwoest. Mogelijk is het doel hiervan om het een minder aantrekkelijk strategisch doel voor de vijand te maken.

We schrijven dan het jaar 1644. Strikt genomen kunnen we dit betoog dan afronden. In 1648 wordt de Vrede van Münster getekend en formeel wordt hiermee de Opstand beëindigd. Het zal echter geen recht doen aan de interessante ontwikkelingen die zich in de decennia na "48 voordoen in het Land van Valkenburg. In grensgebieden blijven de spanningen na een oorlog meestal nog voortduren. Ook in het geval van de Limburgse gebieden gaat dit op. Men wordt het namelijk niet eens over de verdeling van deze gebieden. Ondanks dat de Staten de stad Valkenburg in hun bezit hebben, zien de Spanjaarden daarin geen reden om zonder slag of stoot het omringende platteland uit handen te geven. Pas in 1661 stellen de partijen een partagetraktaat waarin beide zich kunnen vinden. Aan de effectiviteit van het traktaat kan oprecht getwijfeld worden. Bekijken we alleen de omgeving van Valkenburg dan zien we dat de Staten-Generaal de stad Valkenburg tot hun machtsgebied rekenen, maar de Spaanse koning de aangrenzende plaatsen Oud-Valkenburg en Schin op Geul. Nabij Valkenburg bezitten de Staten Houthem, maar Spanje regeert over het adellijk nonnenstift van St.-Gerlach dat aan de rand van Houthem ligt. Ergo, een lappendeken in een gebied van slechts enkele kilometers in oppervlak.

Het traktaat is slechts een decennium oud als er nieuwe oorlogsdreiging in de lucht hangt. In 1672, in de historiografie het Rampjaar genoemd, verklaren Frankrijk, Engeland, Münster en Keulen de Republiek de oorlog, de zogenaamde Hollandse Oorlog (1672-1678). De Fransen van koning Lodewijk XIV rukken op in het zuidelijke Staatse gebied. De 22-jarige stadhouder Willem III ziet het als een groot gevaar dat de Fransen de burcht van Valkenburg hebben bezet en daarmee een belangrijk steunpunt hebben verworven op enkele kilometers van Maastricht. Vanuit de Maasstad wordt op 6 december 1672 een aanval opgezet. Vier dagen later kan Willem III zijn mannen buskruitladingen in het kasteel laten plaatsen. Met enige historische kennis over het kasteel in zijn achterhoofd zal hij er niet gerust op zijn geweest dat het voorgoed in zijn bezit was gekomen. Om Franse herovering te voorkomen wordt op 10 december 1672 het kasteel van Valkenburg tot ontploffing gebracht. Met de klap komt eensklaps een einde aan de voortdurende strijd die eeuwenlang om kasteel Valkenburg heeft gewoed. Van de burcht blijft slechts een ruïne over.

De ruïne die we heden ten dage zien is een andere dan die van de late zeventiende eeuw. Nadat het kasteel zijn functie heeft verloren, zien de Valkenburgers hierin een vrijbrief om de resten te gebruiken als bouwmateriaal. In de twintigste eeuw komt het besef dat de ruïne een rijke geschiedenis symboliseert. Het wordt op de nationale monumentenlijst geplaatst en voor het publiek opengesteld. Oudere bouwfasen die aan het licht komen bij archeologisch onderzoek, worden opgemetseld en daarmee zichtbaar gemaakt. De toeristenstroom heeft de ruïnering gecontinueerd. Desalniettemin blijft het een ideale plaats voor het laten herleven van het romantische beeld op de middeleeuwen. Dit beeld wordt versterkt door de weelderige flora die haar bezit neemt van de eeuwenoude stenen. Een veroveraar met zachte hand, die een nieuw elan geeft aan het kasteel van Valkenburg.

Tijdens een zandsculpturen festival in de zomermaanden van 2011 in de tuin van kasteel Oost te valkenburg, was er ook een reconstructie in zand uitgevoerd van het machtige kasteel van Valkenburg, de enige hoogteburcht van Nederland, waarvan thans alleen nog een ruïne resteert.

Extra