schaffelaar

Huize de Schaffelaar is een landhuis dat rond 1850 in Barneveld gebouwd werd. Het huis heeft twee voorgangers gehad. Al in de 16e eeuw stond er op de huidige Koewei een huis, dat eerst naar de toenmalige bewoners Hackfot heette. Het huis werd in 1678 door huwelijk eigendom van de familie van Essen, die het huis omdoopten tot De Schaffelaar. Lucas Willem van Essen, Heer van Elbergen, Schaffelaar en Ablenbroek, liet het bestaande huis in 1767 vervangen door een nieuw met grote bouwhuizen en een fraaie tuinaanleg. De tuin was ontworpen door een leerling van André le Nôtre, de architect van de paleistuinen van Versailles. Dit huis was geen lang leven beschoren, daar het in de winter van 1799 onder verdachte omstandigheden door brand in de as werd gelegd,

In 1808 kocht Jasper Hendrik baron van Zuylen van Nievelt het landgoed, dat in 1828 op zijn gelijknamige neef overging. Deze maakte in 1840 plannen voor een nieuw huis in classicistische trant. Deze plannen werden gewijzigd tot een huis in neogotische trant. Dat gebeurde in 1852, het jaar waarin Van Zuylen van Nievelt in het huwelijk trad met Jeanne Corne´lie barones van Tuyll van Serooskerken. Het nieuwe huis werd ontworpen door A. van Veggel uit ´s Hertogenbosch en verrees op een andere plek, 250 meter dichterbij het dorp. Het indrukwekkende huis van rode baksteen is een tot in de kleinste details gecomponeerd kunstwerk dat op de Engelse neogotiek ofwel de neo-Tudor stijl is geïnspireerd. Uitwendig zijn de gevels gedecoreerd met kantelen, hoek- en arkeltorentjes, balustraden, vensteromlijstingen en kozijnen en raamtraceringen van gietijzer. Voor de bouw waren tweeënhalf miljoen rode bakstenen nodig en er moest een grote hoeveelheid Italiaans marmer worden ingevoerd, wat deels nog terug is te vinden in de brede, lange gangen. Heel bijzonder waren de toepassing van gietijzeren raamkozijnen en grote spiegelruiten.

Het gehele interieur met betimmeringen, deuren, trappen, schoorsteenmantels en stucplafonds is doortrokken van neogotische ornamentiek. De interieurdecoratie is voor een groot deel intact gebleven, hoewel kleurige wandafwerkingen en de glas-in-lood ramen ontbreken. De bewaard gebleven ontwerptekeningen geven een goed beeld van verfijningen en detailleringen die niet bewaard zijn gebleven, of soms niet zijn uitgevoerd. Het plafond in de vestibule is het rijkste stucwerkplafond van de Schaffelaar. Met zijn hanggewelfjes wordt dit ook wel een druipsteenplafond genoemd. In de aangrenzende vetrekken aan de linkerkant van het huis is het de bedoeling geweest soortgelijke plafonds te realiseren, maar deze zijn nooit voltooid.

Het pand werd door verscheidene mensen, waaronder bovengenoemde baron van Zuylen bewoond, maar in 1935 werden de kosten zo hoog, dat er slechts van tijd tot tijd mensen waren die zich het landhuis konden veroorloven. Het werd niet meer permanent bewoond.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd het gebouw door de Duitse bezetter gebruikt als reserveringskamp, om joodse Nederlanders die volgens het Plan Frederiks van maatschappelijk belang waren, te interneren. De betreffende Joden hadden bijvoorbeeld in de Eerste Wereldoorlog aan Duitse zijde gevochten, of zijn lid geweest van de NSB. Het kamp werd voorgedaan als een liefdadigheid, maar in feite werd het gebruikt om ervoor te zorgen dat Joden minder gauw zouden onderduiken en zouden proberen hun 'recht' aan te vechten bij de regering. Op deze manier werd het de bezetter vergemakkelijkt om Joden te arresteren en te deporteren naar vernietingskampen. In het kamp zaten tussen december 1942 en september 1943 ongeveer 450 Joden geïnterneerd. Andere, soortgelijke kampen waren Huize de Biezen te Barneveld en Villa Bouchina te Doetinchem.

Nadat de Joden op transport naar Theresienstadt waren gesteld, werden er in De Schaffelaar bejaarden ondergebracht die wegens bombardementen de Randstad waren ontvlucht. Vervolgens huisvestte het gebouw na de oorlog achtereenvolgens een revalidatiecentrum voor oorlogsinvaliden, de Stafschool Bescherming Bevolking, een typeschool en een sportschool.

In 1967 verkocht de toenmalige eigenaar, mevrouw J.L.A. Clifford Kocq van Breugel - baronesse van Nagell, het 'kasteel' voor het symbolische bedrag van € 1,- aan de gemeente Barneveld met de verplichting het inmiddels op de monumentenlijst geplaatste gebouw te laten restaureren. Het omringende landgoed kwam in het bezit van het Geldersch Landschap. De restauratie duurde van september 1977 tot december 1979, waarbij onder meer de kort na de oorlog gesloopte toren werd herbouwd. De Schaffelaar werd op 9 april 1980 officieel heropend door Prins Bernard.

Extra

Noorderbreedte

Oosterlengte

52° 8' 33" N

5° 35' 28" E