breda

//letter grootte //letter type //achtergrondkleur menu //kleur menu //kleur letters //target van de link //aantal aanwezige links ( moet gelijk zijn aan het nr aantal van de onderstaande links ) // naam en url van de link (voor het # teken de naam, achter het # teken de url ) //kan ook een pagina zijn // voor meer links gewoon een parameter kopieren, en nummer aanpassen van "anzahl" // voor meer links gewoon een parameter kopieren, en nummer aanpassen van "anzahl" // voor meer links gewoon een parameter kopieren, en nummer aanpassen van "anzahl" ere" id="obj_105" name="obj_105">

Breda

Het is 750 jaar geleden dat het bestaan van de stad Breda in een geschreven bron werd vastgelegd.

Was er toen al een kasteel of burcht? Ja, al in een akte van ca.1198 wordt er een castellum in het Land van Breda vermeld. Hoe dit er uitzag weten we niet. Maar men moet er zich niet te veel van voorstellen, zelfs steen hoeft er nauwelijks aan te pas zijn gekomen. Met aarden wallen en daarbinnen houten gebouwen had men in principe al een burcht. Tot nu toe is er geen enkele archeologische vondst gedaan die erop wijst dat dit oudste kasteel stond op of bij de plaats van het huidige gebouwencomplex waarin de Koninklijke Militaire Academie (KMA) is gevestigd. De oudste vondst, gedaan in 1992, wordt gedateerd op het tweede kwart van de veertiende eeuw: resten van een stenen toren met een daarop aansluitend stuk muur. Over het huidige hoofdgebouw en de geschiedenis ervan verscheen in 1999 een prachtig overzichtswerk van G.W.C. van Wezel onder de titel "Het paleis van Hendrik III graaf van Nassau te Breda". Het mooist is het paleis in zijn gedaante tussen ca. 1700 en 1826 echter vastgelegd in de tekening in vogelvluchtperspectief van Pieter de Swart, waarnaar de prent in de stadsgeschiedenis van Van Goor uit 1744 is gemaakt. Het boek geeft de laatste stand van de kennis over de geschiedenis van het complex weer. Veel van de hier gebruikte gegevens zijn eraan ontleend. Het Stadsarchief Breda beschikt nauwelijks over primaire bronnen erover. Het gebouw heeft immers nooit aan de stad toebehoord. De originele gegevens over het beheer ervan bevinden zich daarom in andere archiefinstellingen. Wel zijn er in Bredase archieven gegevens over de gebeurtenissen in en rond het kasteel. Tekeningen en andere eenmalige afbeeldingen zijn in kunsthistorische collecties in Breda en elders te vinden. Prenten, kopieën van veel van die elders bewaarde documenten en publicaties over het gebouw en de academie kunt u wel bij ons vinden. Voor dit verhaal is ook gebruik gemaakt van origineel bronnenmateriaal uit particuliere archieven en van onze beeldcollectie..

Het nu als Kasteel van Breda bekende gebouw is een van de indrukwekkendste oude gebouwen in de stad. Het gebouw en de voorgangers ervan zijn gebouwd op een oeverwal als "woning met bedrijfsruimte" voor de heer van Breda. Die bedrijfsuitoefening was ruim twee eeuwen, tot 1637, het beheer van de bezittingen van de heer van Breda, later bekend als de Nassause Domeinen. Het ging om de administratie van al diens bezittingen in de Nederlanden, niet alleen die in het Land van Breda. Naast de bestuurlijke en residentiële functie kreeg het kasteel bij de nieuwbouw ervan door Jan II van Polanen van 1350-1362 er nog een derde bij, de militaire. Het werd opgenomen in de nieuwe verdedigingswerken van de stad.

Bij een verbouwing rond 1462 onder Jan IV van Nassau werd het terrein van het burchtcomplex uitgebreid. Vanaf toen grensde het Valkenberg, de kasteeltuin, in het westen direct aan het kasteelterrein. Maar slechts voor een klein deel want daarna nog bijna 80 jaar lang lag daar het 13e-eeuwse Begijnhof.

Een kasteel in de strikte zin van het woord was het hoofdgebouw sindsdien niet meer. Middeleeuwse kastelen ontleenden hun waarde aan de verdedigbaarheid ervan en waren als woning niet erg comfortabel. Toen door nieuwe aanvalstechnieken dikke muren niet meer voldoende bescherming boden, verviel de voornaamste bestaansreden van het middeleeuwse kasteel Het is daarom geen wonder dat Hendrik III van Nassau, bij zijn nieuwe aanpak van de vesting het in aanleg veertiende-eeuwse hoofdgebouw wilde vervangen door iets nieuws. Het werd iets ultra-moderns: een paleis in renaissancestijl, zijn maatschappelijke status waardig. Architect ervan was de Italiaan Tommasso Vincidor da Bologna. Deze was na zijn dood beter bekend als kunstschilder en daarom is lang getwijfeld aan zijn rol bij ontwerp en bouw van het paleis. De scheiding tussen diverse wetenschappen en beroepen was in de 16e eeuw echter nog lang niet zover doorgevoerd als nu. Sloop en nieuwbouw verliepen in fasen. Een jaar na Hendriks overlijden in 1538 zette zijn zoon René van Chalon het werk voort met de bouw van een kapel. Na zijn dood gebeurde er anderhalve eeuw niets meer. Als heer van Breda en prins van Oranje werd de kinderloze René opgevolgd door zijn neef Willem (I) van Nassau, bekend als latere leider van de opstand tegen de "koning van Spanje". Deze vorst was door vererving ook heer van de Nederlandse gewesten. Willem was nog jong en later had hij genoeg andere dingen aan zijn hoofd, dus gingen de bouwplannen de lade in. Zijn laatste opvolger in rechte lijn, achterkleinzoon Willem III haalde ze daar in 1686 weer uit. Hij liet de bebouwing rond de eerste binnenhof volgens het plan van Hendrik III voltooien.

René van Nassau (1519-1544 ) Is beter bekend als René van Chalon naar het goed in Frankrijk dat hij van zijn moeder Claudia erfde. Via haar kwam ook het Prinsdom Oranje (Frans: Orange) in de familie van Nassau. Sindsdien zijn de heren van Breda uit het huis Nassau Prinsen van Oranje. Het feitelijk verlies van Orange aan de koning van Frankrijk leidde door een afspraak met die koning niet tot het verlies van de titel.

Willem III van Oranje-Nassau(1650-1702). Hij werd in 1688 koning van Engeland. Hij werd daar op de troon gezet vanwege zijn huwelijk met de koningsdochter Mary Stuart. Als koning van Engeland was hij zeker niet almachtig vanwege de belangrijke rol van het Parlement daar. Toch is de combinatie met zijn functie van stadhouder in de noordelijke Nederlanden eigenlijk nogal vreemd. Als zodanig was hij namelijk, zeker formeel, een dienaar van de Staten Generaal, de hoogste gezagsdrager in de Republiek van de Zeven Verenigde Provinciën.

Aan de bouwstop en de late hervatting van de bouw is te danken dat er betrouwbare afbeeldingen zijn van het toenmalig uiterlijk van de gesloopte veertiende- en vijftiende-eeuwse delen van het kasteel. Willem III bewoonde net zo min als zijn directe voorgangers het kasteel zelf. Van een grote bezetting was in vredestijd dan ook normaal geen sprake. Garnizoenssoldaten woonden in barakken of waren ingekwartierd bij de burgers. Nog voor Willems, ook kinderloos, overlijden stopten de bouwwerkzaamheden onder leiding van Jacob Roman weer. In de daaropvolgende eeuw, de achttiende, spreekt men over het gebouw meestal als "het hof te Breda". De vierhoek rond de eerste binnenhof was toen voltooid. De plannen voor een tweede hof, gelegen achter de vleugel met de grote zaal en de kapel, zouden nooit meer uitgevoerd worden. Na 1795 werd de Nassaus hun bezit afgenomen door het nieuwe regime in de zogenaamde Bataafs-Franse tijd. Het gebouw kreeg toen onder andere, de bestemming van ziekenhuis. In 1813 keerden de Nassaus als aanstaande koninklijke familie naar Nederland terug en in 1816 kwam het paleiscomplex weer in hun handen. In 1826 werd het bestemd tot opleidingsinstituut voor officieren, aanvankelijk alleen voor de landmacht, oftewel militaire academie. En gelukkig, weer werd de bestaande situatie vastgelegd voor de bouwwerkzaamheden begonnen .

Het was een ingrijpende verbouwing waarbij het paleis met een verdieping werd verhoogd en waarbij behalve dak, kapel en staatsietrap van het paleis ook de binnengracht met de brug daarover verdween. Nieuwe bouwkundige ingrepen aan het paleiscomplex vonden ook nog plaats na de verbouwing tot militaire academie. Ingrepen die wij nu kunnen betreuren omdat er in- en uitwendig steeds meer van het originele paleis en de omringende bebouwing verdween. Gebruik van een gebouw betekent anderzijds ook behoud en onderhoud ervan. Dat het hoofdgebouw tegenwoordig als het kasteel van Breda wordt aangeduid is waarschijnlijk vooral een gevolg van het gebruik van deze term in de meeste literatuur uit de 20e eeuw. Het is ook wel begrijpelijk, met zijn sobere, wat norse uitstraling is het nog steeds indrukwekkend maar heeft het weinig feestelijks meer.

In het 16e-eeuwse deel van het paleis bevond zich op de eerste verdieping van de westvleugel de "grote zaal". Hier vonden in de zomer van 1667 de onderhandelingen plaats die een einde maakten aan de Tweede Engelse Zeeoorlog. Deze woedde vanaf 1665 tussen Engeland enerzijds en de Republiek, Frankrijk en Denemarken anderzijds. Ook het vredesverdrag, de Vrede van Breda, werd in de zaal ondertekend. De keuze voor Breda was niet het gevolg van lobbyen door het stadsbestuur zoals je tegenwoordig zou verwachten. Een rol heeft waarschijnlijk het verblijf in 1660 van de destijds nog verbannen koning van Engeland, Karel II, in Breda gespeeld. Eigenares van het paleis was toen (in 1660 en 1667) Amalia van Solms. Zij was de weduwe van Frederik Hendrik van Oranje-Nassau en schoon- moeder van Karels zusje Mary (Stuart I), de weduwe van stadhouder Willem II.

De vredesonderhandelingen leidden tot veel hoog bezoek aan de stad en veel feestelijkheden bij de goede afloop. Het nu bekendste punt uit het verdrag is de ruil van Nieuw Amsterdam, dat New York ging heten, voor Suriname. Hoewel de uitgaven van de gezanten aanzienlijk moeten zijn geweest is niet bekend of de stedelijke kas hiervan geprofiteerd heeft via de accijnsen. Bredanaars die tot de leveranciers van de heren behoorden hebben dat vrijwel zeker wel gedaan. De verslaggeving over de "vredehandel" vond onder andere plaats via prenten met een reeks afbeeldingen, als het ware een stripverhaal. In dit verhaal nam de ondertekening van het verdrag natuurlijk een belangrijke plaats in.

Tot in de tweede helft van de 20e eeuw was het gebruik van het woord academie vrijwel beperkt tot universitair onderwijs. Anders dan de naam militaire academie suggereert is echter pas in 2001 officieel erkend dat het onderwijs aan de KMA van universitair oftewel wetenschappelijk niveau is. In de negentiende eeuw werden er dan ook praktijkvakken gegeven als wiskunde, aardrijkskunde, scheikunde, Duits en militair recht, maar ook "handtekenen" ontbrak tot zeker rond 1900 niet op het rooster. In 1857 schreef een van de leraren in dit vak, kunstschilder en tekenaar C.C. Huijsmans (1810-1886), een rapport voor de commandant van de academie over het belang van zijn vak voor de aanstaande officieren. Hij bewaarde een exemplaar voor zichzelf en dat is nu te vinden in de Collectie Huijsmans in het Stadsarchief. Hij was toen bijna twintig jaar als opvolger van zijn vader, J.K. Huijsmans (1776-1859), aan het instituut verbonden als leraar 2e klas. Misschien werd er zo kort na de uitvinding van de fotografie al getwijfeld aan de toekomst van het vak? Hoe dan ook, het bleef gehandhaafd en Huijsmans werd in 1860 bevorderd tot leraar 1e klas. Hij nam zelf ontslag in januari 1866 vanwege zijn vertrek naar de H.B.S. in Tilburg. Uit zijn Bredase tijd zijn een aantal schetsboekjes bewaard gebleven in de genoemde collectie. Dat betekent overigens niet dat alle schetsjes daarin op Breda betrekking hebben

Gedurende de Opstand oftewel de Tachtigjarige Oorlog wisselde het gezag over de stad Breda, wier heer de militaire leider van deze opstand was, meer dan eens. De machtswisseling in de nacht van 4 op 5 maart 1590, de tweede, is het bekendste. Door soldaten te verstoppen in een schip dat de brandstof turf

(het turfschip) naar het kasteel bracht wist Maurits van Nassau , een zoon van Willem van Oranje, handlangers binnen de vesting te krijgen. Zo kon hij Breda zonder veel bloedvergieten heroveren. Vermoed wordt dat de carnavalsstemming onder de Italiaanse soldaten het slagen van de overval heeft vergemakkelijkt. Lang werd aangenomen dat het schip door het zogenaamde Spanjaardsgat, de tegenwoordige waterpoort aan de westzijde, de binnengracht van de vesting is binnengevaren. Het kasteel maakte immers, zoals eerder al vermeld, vanaf de tweede helft van de 14e eeuw deel uit van die vesting. Dit is zeker niet het geval, in 1590 was de muur tussen beide geschutstorens nog gesloten. Aangenomen wordt dat het schip via een al lang verdwenen sluis bij het Kraaienbos aan de noordzijde van het terrein is binnengevaren.

Extra

Plattegrond beletage Breda