Kastelen & buitenplaatsen in Nederland
Guus Pauwels

Laatste update

12 mei 2017

Bezoeker

Home.
Brabant.
Drenthe.
Flevoland.
Friesland.
Gelderland.
Groningen.
Limburg.
Noord Holland.
Overijssel.
Utrecht.
Zeeland.
Zuid Holland.
Diversen .
Beschrijving Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed
Harmelen

Kasteel huize Harmelen

Kasteellaan 1 

3481 GR Harmelen

Gemente Woerden

Provincie Utrecht

Weergave op de kaart

Noorderbreedte

Oosterlengte

52° 5′ 45.72″ N

4° 58′ 2.9″ E

In het gewest Utrecht stonden aan het eind van de middeleeuwen zeer veel kastelen en ridderhofsteden. Al deze stenen gebouwen lagen aan of dichtbij een rivier of ander water; de meeste aan de Kromme Rijn, de Oude Rijn, de Vecht en de Langbroekerwetering.
Huize Harmelen is de huidige naam van een gebouw dat werd gebouwd op de gewelven van het oude kasteel. Eertijds omvatte het landgoed de ridderhofstad, omliggende boerenhoeven, landerijen en woningen. Waarschijnlijk liet Everard van Stoutenburg in de jaren 1270-1280 een woontoren bouwen, op de oude Rijnoever. Het goed behoorde tot het grondgebied van het bisdom Utrecht waarover de bisschop zowel wereldlijk heerser als geestelijk leider was. De bisschop was in het Sticht de landsheer op dezelfde wijze als de graaf van Holland in het graafschap. Kasteel, landgoed en bewoners hadden in de late middeleeuwen roerige tijden meegemaakt, juist door zijn ligging op de grens tussen het bisdom Utrecht en het graafschap Holland. De bisschop wilde zijn grondgebied in westelijke richting uitbreiden, terwijl de graaf van Holland hetzelfde wilde maar dan in oostelijke richting. Er is toen heel wat gevochten in deze contreien. In het begin van de 15e eeuw werd Harmelen, door het huwelijk van de erfdochter Aleyd met Dirk van Zuylen, in dit geslacht gebracht. Onder het bewind van diens zoon werd het huis door Hertog Albrecht van Beyeren veroverd, geplunderd en verbrand. Na de plundering kon het verwoeste huis weer worden opgebouwd. Maar weldra kwamen er nieuwe oorlogen en in de Hoekse en Kabeljauwse twisten in 1482, toen er een Utrechts garnizoen lag, kwam de stadhouder van Holland, Joost van Lalaing en petit Salasart, een bekende krijgsoverste, met 4000 ruiters en zware artillerie voor het huis. Dit werd, daar de strijd te ongelijk was, onmiddellijk overgegeven en naderhand geplunderd en verbrand."
Het hierop herbouwde huis, dat in 1536 door de Staten van Utrecht als ridderhofstad werd erkend, bleef in hun bezit totdat de van Zuylens van deze tak uitstierven en de erfdochter Theodora het door haar huwelijk met Maximiliaaan van Baexen aan diens geslacht bracht.
Deze liet het huis in 1633 grondig onderhanden nemen en het naar de smaak van zijn tijd restaureren en moderniseren. Zijn achterkleinzoon Balthasar, die in 1664 met het huis en de heerlijkheden was beleend, verkocht het goed aan Ludolf de Wit. Bij de dood van de heer de Wit kwam het in 1718 aan zijn kleinzoon Ludolf Jan van Beusechem die in 1763 overleed en het naliet aan Godert Ludolf van Beusechem. Diens enige dochter huwde met Jacob C. de Joncheere. In diens bezit werd het huis nog verder aan de tijd aangepast en verloor vrijwel geheel het middeleeuws karakter, al zijn de oude vormen nog wel te onderkennen. De oudste zoon Adriaan de Joncheere was de laatste ambachtsheer van Harmelen. Door huwelijk kwam het goed aan Stephan J.L. de baron Creutz."
Na diens dood in 1913 werd het huis geveild. De nieuwe bezitter W.J. Spandaw had de bedoeling het huis te laten restaureren. Maar voor dit gerealiseerd was kwam het goed in handen van  de nieuwe eigenaar I.W.H. de Liefde, bekend als uitgever van het Utrechts Nieuwsblad,  dit het tot de fundamenten liet slopen op de fundamenten een soort chalet liet zetten. In 1940 was dit huis verdwenen. In 1950 liet de fruitkweker Baak op de oude funderingen, welke met kelders en gewelven nog geheel intact zijn, een landhuis bouwen door de architect Schulte uit Utrecht. Van het park is nog slechts een klein gedeelte aanwezig. Een oude duiventil in het weiland wijst nog op de "oude heerlijkheid."
Na kortstondige bewoningen door diverse families in de jaren volgend, kwam het kasteel in privebezit van de familie R. Jessurun - A.D. Siebelink die het kasteel sinds 2006 bewonen tot de dag van vandaag verantwoordelijk zijn voor de "nieuwe heerlijkheid."
Het huis ligt op een eiland. Het oorspronkelijke rechthoekige grachtenstelsel is in de 19de eeuw op landschappelijke wijze vergraven. De hardstenen hekpijlers aan De Joncheerelaan en aan de Tiendweg herinneren aan de begrenzing van het oorspronkelijke bezit. Zo is er ook een fraai neogotisch tuinprieel, dat vanuit Vleuten hier weer is teruggeplaatst en is gerestaureerd.
  • Stichtingsperiode

    • 13e eeuw
  • Typologie

    • Woontoren (1250-1400) De kern van het oudste huis Harmelen was een woontoren.
  • Status / bouwgeschiedenis

    • Alleen de kelder bevat nog oorspronkelijk middeleeuws metselwerk. In 1920 werd het huis met uitzondering van het keldergewelf gesloopt. In 1947 werd hierop aan de noordwestzijde een huis in historiserende stijl gebouwd. Het middeleeuwse Huis te Harmelen, gelegen ten noorden van het dorp, werd in 1913 grotendeels gesloopt. Alleen de kelders, zoals die van de 13de-eeuwse woontoren, zijn nog over. In 1941 verrees op deze restanten een pand in historiserende vormen (Kasteellaan 1). De directe omgeving van het huis werd in de 19de eeuw in landschapsstijl aangepast. De nog bestaande duiventoren in het weiland ten noorden van de Leidse Rijn speelde daarbij een belangrijke rol als 'point de vue'. Deze vierkante bakstenen toren, met hoeksteunberen, spitsboogvenster en ingesnoerd tentdak, dateert vermoedelijk uit het begin van de 19de eeuw.
  • Bouwgeschiedenis

    • Harmelen is tussen 1270 en 1280 gebouwd en was oorspronkelijk een woontoren van ca. 12,5 x 9,5 m. Vermoedelijk in de 14de eeuw is deze woontoren uitgebreid met twee woonvleugels aan de noord-westzijde en de zuid-westzijde. Er kwam een sluitmuur met daarin een nieuwe ingang, die gelegen was tussen de twee woonvleugels, en die waarschijnlijk rechts geflankeerd was door een toren. Mogelijk heeft er zich tussen de woonvleugels een klein binnenplaatsje bevonden dat toegang gaf tot de woontoren. Vervolgens werd Harmelen in 1482, in de oorlog tussen Holland en Utrecht, door de Hollanders ingenomen. De muren werden mogelijk omver gehaald tot op het kelderniveau. Harmelen werd daarna herbouwd. Het was mogelijk om het huis vrijwel in zijn oude vorm te herstellen doordat er nog opgaand muurwerk van het oude huis aanwezig was. In 1633 heeft de laatste grote verbouwing van Harmelen plaatsgevonden. Er werd tegen de noordzijde van een gevel een nieuw statig huis neergezet. Dit huis is in 1672 beschadigd door de Fransen. Op de ruïne is het huis verschillende malen herbouwd. In de tweede kwart van de 19de eeuw werd het huis gepleisterd en kwam er aan de noordoostzijde een toren met een neo-gotisch portaal. Tegen de oude voorgevel, naast het statige huis, werd een houten serre gebouwd. In de jaren 20 van de 20ste eeuw werd door de toenmalige eigenaar, J.W.H. de Liefde, op de fundamenten van Harmelen een villa gebouwd. Deze is vervolgens in 1937 weer gesloopt. De sloper, J. Matser kocht de resten en wilde ook de fundamenten uitbreken, maar dat stond de Rijkscommissie voor de Monumentenzorg niet toe. Op de fundamenten is door de volgende eigenaar, M.A.E. van Baak, in 1947 een nieuw huis in historiserende stijl gebouwd. Het huis is sindsdien niet meer veranderd.
  • Bezitsgeschiedenis

    • Kasteel Harmelen is vermoedelijk tussen 1270 en 1280 gebouwd door Everard van Stoutenburg, meier namens de bisschop in Amersfoort. Hij noemde zich Van Amersfoort, maar ze waren geen heren Van Amersfoort. Na de bouw van Stoutenburg noemde hij zich Van Stoutenburg. Midden 14de eeuw trouwde de erfdochter Aleid van Harmelen met Dirk van Zuylen, die in 1348 het huis in leen opdroeg aan de abt van de St. Paulusabdij te Utrecht. Dirk IV van Zuylen droeg vervolgens, met toestemming van de abt, het huis in 1462 leen op aan het huis De Haar, waar hij zelf bezitter van was. Daardoor werd het een achterleen van de Sint Paulusabdij. Aangezien hij zelf op De Haar woonde, droeg hij Harmelen over aan zijn broer Gijsbrecht. In 1482 werd Harmelen tijdens de oorlog tussen Holland en Utrecht belegerd en ingenomen door de Hollanders. Over schade is weinig bekend. Mogelijk werden de muren tot op kelderniveau omgetrokken (mondelinge mededeling B. Olde Meierink). Er was kennelijk nog genoeg opgaand muurwerk over om het huis grotendeels in de oude vorm te herstellen. Harmelen bleef in bezit van de familie Van Zuylen van Harmelen tot 1615. Theodora van Zuylen stierf in dat jaar en haar kleinzoon Frederik van Baexem erfde het huis. Het huis ging na diens dood over op zijn broer Jacob, die het weer naliet aan zijn zoon Balthasar van Baexem. Het huis is in 1672 door de Fransen verwoest en Balthasar heeft het niet meer opgebouwd. Hij verkocht Harmelen in 1681 aan Ludolf de With. Zijn dochter trouwde met Godart Adriaan van Beusichem. De familie Van Beusichem bleef iets meer dan een eeuw in bezit van Harmelen. In 1887 ging het door overerving over op Adriaan van Jocheere. (en toen????)
  • Afmetingen

    • Het gehele huis meet 19 bij 27 m.
  • Oudste vermelding

    • Datum: 21 december 1296 Bron: OSU V, 2de deel, p. 296-297. Everard van Stoutenburg oorkont in 1296 over een stuk grond dat hij overdraagt aan het Domkapittel, en dat is 'sitis in Hermaelrewert, retro meam mansionem'. Waarschijnlijk is dit Harmelen.
  • Functie

    • vergaderen / horeca / bruiloften
  • Synoniemen

  • Etymologie

    • Mogelijk is het kasteel genoemd naar het dorp waarbij het gelegen is: Harmelen.
  • Relevante links

  • Rijksmonument nummer

    • 20822
    • Bewoners

      • 1270 - ca 1316 Everard I van Stoutenburg, mog. getrouwd met een Van Hermalen
        ca 1316 Everard II van Stoutenburg
        ca 1348 Dirk I Van Zuylen, waarschijnlijk getrouwd met een Van Stoutenburg
        - 1462 Dirk IV van Zuylen
        1462 broer Gijsbrecht van Zuylen ca 1572 erfdochter Theodorica van Zuylen van Harmelen, getrouwd met Maximiliaan van Baexem
        1664 - 1681/2 Balthasar Van Baexem
        families De With
        familie Van Beusichem
        familie De Joncheere
        1854 Adriaen de Joncheere
        I.W.H. de Liefde
        1943 I. Matser
        M.A.E. van Baak
    • Literatuur

    Foto: hetutrechtsacrchief.nl
    Eigen site kasteel Harmelen
    In Harmelen bij Utrecht ligt
    een kasteel genaamd 'Huize Harmelen'.
    Van het oorspronkelijke kasteel zijn
    alleen de keldergewelven bewaard
    gebleven. Daarop is rond 1950 een
    nieuw 'kasteel' gebouwd in een historiserende
    stijl. Dit kasteel lijkt in de verste verte
    niet op het oorspronkelijke kasteel.
    Er was weinig informatie over de historie
    van het kasteel. De toenmalige bewoner
    heeft Hiske Wegman gevraagd in verschillende
    archieven op zoek te gaan naar documentatie.
    Hij heeft aan de hand van verschillende oude
    afbeeldingen en opmetingen op de lokatie een
    reconstructie gemaakt.

    info harmelen
    alle gegevens op een rij