Kastelen & buitenplaatsen in Nederland
Guus Pauwels

Laatste update

12 mei 2017

Bezoeker

De oudste Brabantse kastelen waren versterkingen op een enkele meters hoge heuvel die motte wordt genoemd. Aanwijzingen voor het bestaan van een motte zijn echter schaars. De plek is vaak geërodeerd of door de bouw van een latere versterking verdwenen.

Iets later ontstonden de versterkte huizen of stenen bouwwerken bij boerderijen die bescherming konden bieden in tijden van gevaar. We spreken dikwijls van woontorens. In de loop van de tijd konden woontorens uitgroeien tot echte versterkingen, vierkante of ronde waterburchten die een rol speelden in de verdediging van de bezittingen van de heer of zelfs van het hertogdom Brabant. De laatste burchten met primair een militaire functie dateren van de 15de eeuw. Na de uitvinding van het buskruit bleken die vaak niet bestand tegen beschietingen door moderne artillerie en veranderde de functie van deze versterkte burchten. Het werden landhuizen voor de adel en wat later voor het patriciaat.

Na de Tachtigjarige Oorlog werden voor dat doel ook speciale buitenplaatsen gebouwd. Soms hadden die nog in hun architectuur herinneringen aan de oude kasteelbouw, zoals torens, kantelen en grachten, maar als verdedigbare huizen waren ze niet bedoeld. Zelfs in de 19de eeuw, onder invloed van de Romantiek, werden nog middeleeuws aandoende kasteeltjes gebouwd.

Motteburchten

Een motte is een - meestal - kunstmatig opgeworpen heuvel die in tijden van belegering kan dienen als een tijdelijke vluchtplaats. Op de motte kan een gebouw staan of alleen een omheining. De hoogten van deze motteburchten kan sterk uiteen lopen, van enkele meters tot 20 meter hoogte.

Motteburchten werden in Noord-Brabant gebouwd vanaf de tijd van de invallen van de Noormannen. Archeologisch onderzoek heeft aanwijzingen opgeleverd voor het bestaan ervan maar concreet materiaal is zeldzaam. Dikwijls zullen motteburchten door erosie onnaspeurbaar zijn verdwenen, vaak ook zijn ze door de bouw van latere burchten op dezelfde locatie vrijwel of geheel onzichtbaar geworden.

De laatste jaren is het bestaan van motteburchten onder meer aangetoond bij onderzoek aan de kastelen van Heusden, Heeswijk en Eindhoven. Daarnaast kan de aanwezigheid van deze burchten soms worden aangetoond of bevestigd aan de hand van oude kaarten, zoals in Almkerk of onderzoek in het landschap. Bij Rosmalen is de vroegere motte Rodenborch tegenwoordig in het landschap zichtbaar.

Woontorens

Woontorens zijn gemetselde bouwwerken die in tijden van spanning bescherming boden aan de bewoners van een vaak bij de torende horende hoeve. Ze werden dikwijls gebouwd door de heer van een gebied en de omvang ervan in het gebied van het huidige Noord-Brabant was beperkt. Door de torens te bouwen in een beekdal of een meander van een beek, werd de veiligheid vergroot. Dikwijls werd bovendien een gracht aangelegd.

Veel woontorens werden op een later moment uitgebouwd tot een meer complete waterburcht. Het Klein Kasteel in Deurne is een voorbeeld van een woontoren die min of meer zijn oorspronkelijke vorm heeft behouden. Het daar tegenover gelegen Groot Kasteel heeft zich ontwikkeld uit een oudere woontoren.

Ronde Waterburchten

Woontorens werden veelal gebouwd op een verhoging of op plaatsen die door de aanwezigheid van een beek of drassige grond een zekere bescherming boden. Wanneer zo'n woontoren, al dan niet uitgebreid met bijgebouwen, werd omringd met een dikke ringmuur, spreken we van een waterburcht. Bij de oudste voorbeelden van dit type was soms nog sprake van een zandheuvel, omringd door een gracht.

Na verloop van tijd werden waterburchten zo aangelegd dat de ringmuur direct door het water werd omsloten. Waterburchten van dit type lagen in Brabant onder meer in Heusden en Wouw.

Vierkante kastelen

Omstreeks 1200 ontstonden op meerdere plaatsen in Europa kastelen op een vierkante of rechthoekige plattegrond. Ronde kastelen hadden het bezwaar dat ze minder mogelijkheden boden voor een efficiënte inpassing van de ruimten en soms onoverzichtelijk werden. Waar mogelijk koos men daarom voor een vierkante of rechthoekige plattegrond, al dan niet met ronde torens op de hoeken. Dit type kasteel kon ook ontstaan uit een woontoren die werd uitgebreid.

Het meest karakteristieke kasteel op een vierkante plattegrond is het type dat bestaat uit vier rechte muren, torens op de vier hoeken en gebouwen binnen de muren. Dit type ontstond in Europa ten tijde van de kruistochten en werd in de 13de eeuw in Nederland overgenomen van voorbeelden in Frankrijk en Engeland. Een vroeg voorbeeld is het bekende Muiderslot waarvan de bouw werd geïnstigeerd door Floris V.

Buitenplaatsen

In de loop van de 15de eeuw werden kastelen in Noord-Brabant geleidelijk aan steeds minder belangrijk als militaire versterkingen. Dat had meerdere oorzaken. In de eerste plaats de groei van de steden die steeds meer macht kregen en ook zelf versterkingen werden. Verder de meer effectieve toepassing van het buskruit waardoor veel kastelen onvoldoende sterk bleken om een doelgerichte aanval te kunnen weerstaan. Ook het langzaamaan verdwijnen van kleine autonome staatjes en heerlijkheden ten gunste van een centraal bestuur dat voor de verdediging van het grondgebied kon beschikken over een leger is een oorzaak van de zich wijzigende rol van de kastelen. Tenslotte gingen in het waterrijke noord-westen van de provincie een aantal kastelen verloren bij de Sint-Elisabethsvloed van 1421.

De gewijzigde omstandigheden betekenden niet dat alle middeleeuwse kastelen meteen verdwenen. Sommige burchten zouden zelfs nog een militaire rol rol spelen in de Tachtigjarige Oorlog. Andere kastelen werden tot buitenhuizen voor de adel of voor vermogende burgers. Die nieuwe bestemming kon betekenen dat de eigenaar er in de loop van de tijd voor koos om de middeleeuwse gebouwen geheel of gedeeltelijk te slopen en te vervangen door gebouwen die beter pasten bij een comfortabele levenswijze. Vooral in de 18de eeuw was dat het geval.

Verder werden nieuwe buitenhuizen gebouwd die qua omvang de allure van een kasteel konden hebben, maar soms ook heel bescheiden bleven. In het laatste geval spreken we van een 'Slotje'.

Kastelen en de Romantiek

In de 19de eeuw ontstond er een herwaardering van middeleeuwse waarden en vormen. Deze herwaardering hing samen met de Romantiek en manifesteerde zich ook in de kunst en de architectuur. Het leidde onder meer tot de bouw van neogotische kerken, maar ook de middeleeuwse kasteelbouw kende in deze periode een herleving.

Daarbij kan direct worden opgemerkt dat deze herleving alleen betrekking had op de vorm en de toegepaste motieven. Het militaire karakter, getypeerd door dikke zware muren, kwam in de 19de eeuw niet terug.

Voorbeelden in Noord-Brabant van neogotische kastelen zijn het zogenaamde paleis-raadhuis van Tilburg en kasteel Henckenshage in Sint-Oedenrode.

Daarnaast kunnen we hier kasteel Heeswijk vermelden. Heeswijk is weliswaar een middeleeuwse burcht, maar bij de restauratie ervan in 1871 en de daaropvolgende jaren heeft architect Snickers veel nieuwe elementen toegevoegd die weliswaar middeleeuws ogen, maar die met de oorspronkelijke militaire burcht weinig of niets van doen hebben.

Noord Brabant
Home.
Brabant.
Drenthe.
Flevoland.
Friesland.
Gelderland.
Groningen.
Limburg.
Noord Holland.
Overijssel.
Utrecht.
Zeeland.
Zuid Holland.
Diversen .